Değerlendirme “Ne kadar?” sorusuna yanıt arar. Öğrenci tarafından kazanılmasına karar verilen ve gösterilmesi beklenen istendik davranışların kazanılıp kazanılmadığı konusunda yargıya varma işidir. Bir programın amacına ulaşıp ulaşmadığı değerlendirme sonucunda anlaşılır. Değerlendirme hangi amaçla yapılırsa yapılsın ilk yapılacak iş hangi davranışsal hedefe ne kadar soru sorulacağını gösteren belirtke tablosu hazırlamaktır. Eğitim programının bütün unsurları değerlendirmeye dahil edilmelidir. Değerlendirme sonucunda elde edilen geribildirimlerden program geliştirme çalışmalarında yararlanılır ve böylelikle program geliştirme çalışmalarına süreklilik kazandırılır. Program değerlendirme sonuçlarına göre programa süreklilik kazandırılması açısından atılması gereken ilk adım araştırma – geliştirme çalışmalarına başlamaktır. Program değerlendirme çalışmalarının amacı;

1. Programın etkililiğini belirleme;

2. Programın hedeflerine ulaşma düzeyini belirleme;

3. Programdaki aksaklıkların hangi öğe ya da öğelerden kaynaklandığını belirleme ve gerekli düzeltme çalışmalarını yapma.

Genel olarak üç tür değerlendirme vardır:

  1. Tanıma ve yerleştirmeye yönelik değerlendirme (yansıtıcı – reflective): Ön bilgileri yoklamak, uygun programa yerleştirmek amacına dönüktür.
  2. Biçimlendirme ve yetiştirmeye yönelik değerlendirme (formative): İzlemek ve eksikleri gidermek amacıyla.
  3. Düzey belirlemeye yönelik değerlendirme (summatif): Programın yetiştirme gücünü belirlemeye yönelik yapılır. Öğrenci başarısı esas alınır.

 Program değerlendirmede farklı modeller vardır:

  1. Hedefe dayalı değerlendirme (davranışsal hedef modeli) (Tyler): Programın hedeflerine ulaşma derecesi belirlenir. Buna göre de programın etkililiğine karar verilir. Modelde ilk olarak öğretimin ulaşılabilen ve ulaşılamayan hedefleri belirlenerek, ulaşılamayan hedeflere neden ulaşılamadığı üzerinde durulur. Ulaşılamayan hedeflerin nedenini belirlemek amacıyla hedef ve öğrenme yaşantıları incelenir. Elde edilen bulgulara göre hedefler değiştirilir ya da çıkartılır. Hedeflerde sorun yoksa öğrenme yaşantılarına bakılır ve sorun varsa değiştirilir. Değerlendirme sürecinde öğrenci davranışlarının öğretimin başında ve sonunda olmak üzere en az iki kere ölçülerek hedefe ulaşma derecesini belirlemek gerektiğini savunur. Ayrıca davranışların kalıcılığını kontrol etmek için program bitiminden sonra da davranışların izlenme çalışması ile değerlendirilmesinin önemi üzerinde durulmaktadır. Bu modelde eğitim programlarının hedef / kazanımlarını ölçen bir ön test hazırlanır. Program girişinde öğrencilerin giriş düzeyi ölçülür ve sürecin sonunda öğrencilerin sonuç başarısı ölçülür ve aradaki fark programın etkisi olarak değerlendirilir. Modelin aşamaları şöyledir:
    1. Amaçların belirlenmesi
    2. Amaçların sınıflandırılması (genel amaçlar – davranışsal amaçlar)
    3. Eğitim durumlarının belirlenmesi
    4. Ölçme araçlarının belirlenmesi (güvenirlik – geçerlik çalışmaları)
    5. Performansın belirlenmesi
    6. Performansın amaçlarla karşılaştırılması
  2. Metfessel – Michael program değerlendirme modeli (yeterlik): Eğitim sürecinde yer alan bireyler doğrudan ya da dolaylı olarak programın değerlendirmesine katılır. Bunlar öğrenci, öğretmen, veli, uzman ve sivil toplum örgütleridir. Programla ilgili veriler elde edilir, bu verilerin analizi yapılır ve program değerlendirilerek geliştirilir. Programın etkililiğini bireyler üzerinden ölçebilecek ölçme araçları geliştirilmelidir. Program uygulaması süresince test ve diğer uygun araçlar kullanılarak düzenli gözlemler yapılmalıdır. Tyler modelinden iki temel farkı vardır. 1. Ölçme işleminde alternatif ölçme araçları kullanılır, 2. Performans amaçlarla değil, standartlarla karşılaştırılır. Modelin aşamaları şöyledir:
    1. Paydaşların katılımının sağlanması: Öğretmenlerin, yöneticilerin, öğrencilerin ve sıradan vatandaşların doğrudan ve dolaylı olarak değerlendirmede yer almasını sağlamalı,
    2. Genel ve özel amaçların belirlenmesi: Hedeflerin yoğun paradigmasını geliştirmeli,
    3. Amaçların davranışa dönüştürülmesi: Hedefleri uygulanabilir biçime dönüştürmeli,
    4. Ölçme araçlarının geliştirilmesi: Hedefler ışığında programın etkililiğini bireylerden sağlanan verilerle ölçebilecek ölçme araçları geliştirmeli,
    5. Düzenli gözlemlerin yürütülmesi: Programın uygulama sürecini test etmeli,
    6. Verilerin çözümlenmesi: Toplanan bilgileri analiz etmeli,
    7. Bulguların standartlarla karşılaştırılması: Programın değerlendirilmesinde kullanılacak standartları ve değerleri açıklamalı,
    8. Karar verilmesi: Ulaşılan bilgilere dayalı olarak programın ileriye yönelik uygulanabilirliği konusunda öneriler geliştirmelidir.
  3. Farklar yaklaşımı ile program değerlendirme (Provus): Sistem kavramına dayalı bir değerlendirmedir. Çeşitli programlar planlama, tasarım, süreç ve ürün bazında karşılaştırıldıktan sonra bu programların maliyet ve fayda analizleri yapılır. Bu modelde önemli olan belirlenen standart ile ortaya konulan performans arasındaki ilişkinin incelenmesidir. Aradaki farka göre programlar değerlendirilir ve geliştirilir. Programlar tasarım, oluşturma, süreçler, ürün – sonuç ve karşılaştırma evrelerinden geçirilerek değerlendirilir. Sistem yönetimi kuramına dayalı olarak değerlendirme beş evreye ayrılır.
    • Tasarım (program standartlarını belirleme)
    • Oluşturma
    • Süreçler (program performansını ortaya koyma)
    • Ürün / sonuç
    • Program çıktıları ile benzer program çıktılarını karşılaştırma (performansla standardı karşılaştırma ve farklılığı belirleme)
  4. Program ögelerine bakılarak yapılan değerlendirme (Bloom): Programın her ögesi (hedef, içerik, eğitim durumları) kendi içinde ayrı ayrı değerlendirilir. Ögelerin tek tek incelenmesinden sonra programın niteliği hakkında karar verilmektedir.
  5. Uygunluk – olasılık modeli (Stake): Programların düzenli olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunur. Çünkü düzenli değerlendirme süreçleri öğretmenleri nesnel sonuçlara götürür. Bu nedenle programın değerlendirmesini yalnızca uzmanlar yapmalıdır. Değerlendirmeye ilişkin bilgiler üç boyutta düzenlenir. Girdi, süreç ve çıktı (ürün). Tasarlanan ile gerçekleşen çıktının uygunluğuna bakılır.
  6. Bağlam, Girdi – Süreç ve Ürün modeli (Stufflebeam): Bu modelde değerlendirme kapsamlı ve çok yönlüdür. Planlama, yapılandırma, uygulama ve yeniden düzenleme ile ilgili kararlar verilmelidir. Program geliştirmenin amacı; program hakkında karar verme yetkisine sahip olan kişilere bilgi vermektir. Program geliştirme ile ilgili yetkililerin dört alanda karar vermesi gerekir: planlama, yapılaştırma, uygulama ve yeniden düzenleme. Verilecek olan kararlara dayanak olacak bilgilerin toplanması için programın dört aşamasının değerlendirilmesi söz konusudur.
    • Bağlamın değerlendirilmesi: Hedeflerin belirlenmesine temel olacak bilgiler ve hedefler belirlenir, değerlendirilir.
    • Girdinin değerlendirilmesi: Programın hedeflerine ulaşabilmek için gerekli kaynakların neler olduğu ve bu kaynakların nasıl kullanılacağı hakkında bilgi sağlar.
    • Sürecin değerlendirilmesi: Program uygulanırken gerçekleştirilir. Planlanan ve gerçekleştirilen etkinlikler arasındaki uyuma bakılır.
    • Ürünün değerlendirilmesi: Beklenen ürünle gerçekleşen ürün arasında karşılaştırma yapılır. Ürün değerlendirme ile uygulanan programa devam edilip edilmeyeceği hakkında karar verilir.
  7. Eğitsel Eleştiri Değerlendirme Modeli (Eisner): Eğitim programının, bu konuda geniş bilgisi olan ve eleştirme yeteneğine sahip kişiler tarafından eleştirilmesi gerektiğinin savunur. Uzman değerlendirmeciler, okulda neler olduğuna ilişkin elde ettikleri bilgileri veli, toplum ve kamu kuruluşlarıyla paylaşmalıdırlar. Modelin üç boyutu vardır: Betimleme, yorumlama ve değerlendirme. Bu model sanattan oldukça etkilenmektedir. Eisner, programlar bir sanat eseri gibi eleştirilmelidir. İyi bir eleştirmen, durumun ince niteliklerinin tahminine ve farkındalığına sahiptir.
  8. İhtiyaca Cevap Verici (tepki) Değerlendirme Modeli (Stake): Bu modelde değerlendirmeciler sonuçlardan çok program etkinliklerinin ve sürecin değerlendirilmesiyle ilgilidirler. Ürünlerden çok program etkinlikleri ve süreç üzerinde durulmaktadır. Nitel veriler üzerine kuruludur. Testler vb. ölçme araçları pek fazla kullanılmaz. Eisner’in modelinde olduğu gibi programı betimlemeye, açıklamaya yöneliktir. Farklı kişilerden programa ilişkin görüşler alınır ve bunlar analiz edilmeye çalışılır.
  9. Eğitim Programının Değerlendirilmesi (Ertürk’ün Yaklaşımı): Ertürk, 1977’de geliştirdiği modelde programın değerlendirilmesinde altı yaklaşım geliştirmiştir. Bunlar yetişek tasarısına göre yapılan değerlendirme; ortama göre yapılan değerlendirme; başarıya göre yapılan değerlendirme; öğrenmeye göre yapılan değerlendirme; erişiye göre yapılan değerlendirme ve ürüne göre yapılan değerlendirme.
  10. Çağdaş değerlendirme yaklaşımları (portfolyo): Öğrencinin bir ya da birkaç alandaki çalışmalarını, gösterdiği çabayı, gösterdiği gelişimi, ilişkilerini, ürettiklerini sergileyen dosyalar yoluyla sonuca varmayı öngörür.
  11. Eğitim sisteminin (toplam) değerlendirilmesi: Etkinlikler aşağıdaki yöntemlere göre düzenlenir.
    1. Sürece yönelik değerlendirme (işlemler belirlenir ve gözlenir)
    2. Ürüne yönelik değerlendirme (çıktılar belirlenir ve gözlenir)
    3. Hem sürece hem de ürüne yönelik değerlendirme (işlemler ve çıktılar belirlenir ve gözlenir)
    4. Girdiye ve çıktıya (ürüne) bakılarak yapılan değerlendirme (erişiye yönelik değerlendirme)
    5. Girdilere, işlemlere ve çıktılara bakılarak yapılan değerlendirme (Stake’in uygunluk olasılık modeli)

Girdi: Öğrenci sayısı, yaşı, cinsiyeti, öğrencinin bilişsel, duyuşsal ve psikomotor davranışları, yatırım, personel, araç ve gereç.

İşlemler (süreç): öğretim strateji, yöntem ve teknikleri, öğretim hizmetleri, eğitim ortamları, ders planları, zaman.

Çıktı: Elde edilen ürün.